Een collectie van gewicht(en)

Nieuw-Dordrecht - Jans Brands, de grondlegger van Collectie Museum Brands, had iets met gewichten. In zijn collectie bevinden zich er ruim 250 stuks. Van mini-gewichtjes van 10 gram tot maxi-kanjers van 50 kilo

Gewichten van soms honderden jaren oud, uit veel verschillende steden, streken en zelfs uit het buitenland. Jaco Bergenhenegouwen uit Exloo is expert op het gebied van gewichten. Hij verzamelt ze al meer dan 45 jaar. Hij begon met verzamelen toen hij een gewicht vond in een drooggevallen gracht. Voor Museum Brands inventariseert en beschrijft hij alle gewichten die her en der tentoongesteld staan.

Afwijkingen

Gewichten werden vroeger in iedere belangrijke (handels)stad zelf gegoten. Dat gebeurde niet altijd even secuur, waardoor er soms, per stad, afwijkingen ontstonden tot zo'n tien gram. Zo was het gewicht in Amsterdam zwaarder dan in kleinere handelsplaatsen. En ook door gebruik (slijtage) verloren gewichten nogal eens een grammetje. Daarom werden ze ieder jaar, of iedere twee jaar geijkt, en kregen dan een merkje, of een jaartal in het gewicht geslagen. Gewichten vanaf 1870 hebben aan de onderkant een kleine opening, waar men, indien het gewicht erg afweek van hoe zwaar het eigenlijk had moeten zijn, lood in goot om het weer op het juiste gewicht te krijgen.

Zeldzaam gewicht

Het meest zeldzame gewicht uit de collectie, is een exemplaar van Drentse afkomst, waarvan er maar heel weinig zijn. Het gewicht werd in Groningen in 1752 voor het eerst geijkt en heeft het hartschild uit het Groningse wapen, maar kwam al snel in Drenthe terecht en werd daar tientallen jaren lang gebruikt. Het Groningse pondgewicht woog bij de productie er van 492,363 gram. Bij de eerste ijking in Drenthe werd de letter D van het Drents Landschap er in geslagen en het jaartal 1753. Daarna werd het gewicht om de twee jaar geijkt tot in 1818. In 1820 werd door Napoleon het metrieke stelsel ingevoerd, zodat in heel Europa met dezelfde gewichten zou worden gewerkt. De naam kilo (1000 gram) kwam in de plaats van de naam pond (493 gram). Van 1820-1870 mocht de naam pond naast de naam kilo op het gewicht staan in ons land. En dus is er in de collectie ook een gewicht te vinden met de afkorting ned pond kil. Vanaf 1978 is het gebruik van het woord pond in ons land bij de wet verboden.

Oorlogsindustrie
In de Tweede Wereldoorlog verdwenen veel gewichten omdat ze van koper waren en door de Duitsers werden omgesmolten ten behoeve van de oorlogsindustrie. Er voor de in de plaats kwamen loden gewichten, waarvan er ook een paar in de collectie aanwezig zijn.

Museum Collectie Brands in Nieuw Dordrecht herbergt sinds vijf jaar de collecties van de in dat dorp geboren en opgegroeide Jans Brands. Zijn collectie bestaat uit verschillende verzamelingen: (oude) boeken, (70.000 stuks), en allerlei voorwerpen, (30.000 stuks), variërend van gebruiksartikelen uit grootvaders tijd, tot echte oude, waardevolle museale stukken van historische en archeologische aard. Vrijwilligers zijn nog steeds bezig om al die boeken en voorwerpen te beschrijven en te catalogiseren. Nog steeds worden er, bijna wekelijks, nieuwe ontdekkingen gedaan in de collectie, of wordt informatie verkregen over boeken en voorwerpen, waaruit blijkt hoe bijzonder ze zijn.
De komende tijd, zal om de twee weken in deze rubriek een bijzonder boek of voorwerp besproken en gepresenteerd worden.