Kromme rechters en geschatte kerels: nieuw geschiedenisboek Zwartemeer in de maak

Zwartemeer – Een rechter die krom liep, een vliegtuigbouwer, de beroemde revues van Jo Hoiting en het ‘schatten’ van een aanstaande bruidegom. Duik in de geschiedenis van Zwartemeer en je stuit op een schat aan kleurrijke figuren en bijzondere gebruiken.

Aan Herman Lübbers, Henrie Wittendorp, Jan Wanders en Herman Gerth de nobele taak om al deze wetenswaardigheden, feiten en verhalen te verzamelen en op te tekenen voor een spiksplinternieuw historisch boek over de geschiedenis van Zwartemeer. Het werk moet in 2021 verschijnen als het Zuidoost-Drentse dorp zich opmaakt voor het 150-jarig bestaan.

Dat de geschiedenis zich wel eens herhaalt, is bij iedereen bekend. Maar als schrijvers van een nieuw relaas over de dorpshistorie moet je in zo’n geval op je tellen passen. Tijdens het 125-jarig bestaan van Zwartemeer verscheen er ook al een boek waarin uitgebreid werd stilgestaan bij het ontstaan en de ontwikkeling van het veendorp dat in 1871 ontstond. “Vandaar dat we het voor dit boek het vanuit een hele andere hoek gaan aanvliegen”, aldus Wittendorp. “We stellen nu het dagelijkse leven, bekende inwoners, invloedrijke families, oude gebruiken, het vermaak en het sociale leven centraal”, vult Gerth aan.

Het viertal duikt hiervoor de archieven in, pluizen oude publicaties na en houden interviews met enkele van de oudste inwoners van Zwartemeer. Lübbers: “Het gaat om een groepje van ongeveer 25 man, die nog veel hebben meegekregen van het dorp in vervlogen tijden.”

Tegendraadse humor

Zo zal Lubbert Nieman zeker niet ontbreken in de verzamelde verhalen. Lübbers: “Een man die wijd en zijd bekend was als handelaar in lompen en oud papier.” Hij stond bekend als ‘de rechter’. Niet omdat hij criminelen veroordeelde, de bijnaam had betrekking op zijn lichaamshouding. Nieman stond er namelijk om bekend dat hij krom liep. “Hij boog altijd wat voorover zodat hij de meesten altijd schuin omhoog moest aankijken”, aldus Wittendorp. Maar toch kreeg hij opmerkelijk genoeg de bijnaam rechter. Een stukje tegendraadse humor, dus.

Spionerende Russen

Dan was er ook nog een meneer Brinks die te boek stond als een heuse uitvinder. Wanders: “Hij maakte werk van het bouwen van een vliegtuig, maar dat is nooit wat geworden. Wel vond hij een persmachine voor turf uit.” Brinks was er van overtuigd dat spionerende Russen foto’s van deze laatste vinding hadden gemaakt en dat ze massaal werden geproduceerd in dat land. Wanders: “Daar hield het overigens niet mee op. Hij bedacht ook een motor die op water liep.” Ook technisch begaafd was de heer Tieck, die in het veen woonde en daar een soort bioscoopje runde. “Je zou kunnen stellen dat het om de eerste bios in deze omgeving gaat. Het was wel wat kleiner dan de Astra, hoor”, knipoogt Gerth. Volgens hem vertoonde Tieck waarschijnlijk vooral dorpsfilms.

Petreuli-Johan

Bekende familienamen in Zwartemeer zijn Peters, Falke (met zowel V als F) en Lippold (ook met een t op het eind). Allemaal gezinnen met ongeveer tien kinderen. Opmerkelijk was dat bijvoorbeeld in dat laatste gezin dezelfde voornaam veel voorbijkwam. Overzichtelijk voor de meester; die zat opeens met drie of vier Johans in de klas. Onderscheid kwam er weer dankzij die handige bijnamen: Board Johan (vanwege zijn baard), Bokke Johan (vanwege zijn dekbok), Petreuli-Johan (de handel in petroleum) en Lange Johan (spreekt voor zich).

Dansen in de deel

Als Zwartemeer een ding was, dan was het wel muzikaal. Wanders: “Zwartemeer kon je een beetje zien als een soort Volendam met zijn muzikale families.” Dit is natuurlijk niet voor niets de geboortegrond van Black Lake en de Dutch Boys. In plaats van Tuijp en Veerman waren het hier vooral Falke en Peters.” In ieder gezin speelde wel iemand accordeon, weet Wanders. Vooral de familie Falke was een grootleverancier in muzikanten. “Die brachten drie accordeonisten, een saxofonist en twee drummers voort”, aldus Lübbers. Veel van die muzikanten kwamen in actie op de beroemde dansfeesten die werden gehouden in de deel van boerderijen. Op deze dansavonden was het wel eens zo druk, dat mensen vanwege de beperkte ruimte om de beurt moesten dansen. De politie was er dan bij aanwezig om alles in goede banen te leiden, lachen de vier amateurhistorici.

Een andere bekende uit de entertainmentwereld van Zwartemeer was Jo Hoiting, de bekende revueschrijver. Wittendorp: “Wat Hoiting hoorde aan anekdotes op straat in Zwartemeer, kwam later wel eens terecht in een van zijn stukken.” De vermaarde stukken van Hoitink brachten zijn gezelschap zelfs helemaal naar Assen, waar ze op uitnodiging van de Oranjevereniging aldaar mochten optreden.

Knalkurkpistool

Bij het uitgaan hoorde natuurlijk ook meisjes ontmoeten. Maar wie interesse toonde in een van de plaatselijke schonen, moest eerst wel door een bijzondere ballotage. Tenminste, als je een portie klappen wilde ontlopen. Wittendorp: “Als jonge kerel werd je in dat geval eerst geschat. Oftewel goedgekeurd.” In de meeste gevallen betekende dat je als aanstaande Romeo een flesje jenever op de kop tikte en trakteerde. Na een heildronk of twee, werd de gever van de borrels gefeliciteerd met zijn voornemen om te trouwen. Want daar leidde het natuurlijk allemaal naar toe. Gerth: “Soms ging het schatten gepaard met een knal van een knalkurkpistool of een jachtgeweer in de lucht.” Echte liefde in het Wilde Oosten, zullen we maar zeggen.

Expositie

Lübbers, Wittendorp, Wanders en Gerth raken maar niet uitgepraat over de schier oneindige reeks anekdotes en feitjes over Zwartemeer. De jeugdbeweging, vrouwengilden, begrafenissen en de algehele gemeenschapszin: je kunt er een boek mee vullen. En ook bijna een hele krant. Wie alles over het leven in Zwartemeer wil weten, moet echter nog bijna twee jaar geduld hebben. In 2021 wordt het boek uitgegeven en dat gaat volgens het viertal gepaard met een expositie. Net als 25 jaar geleden.